Over Japan

10805977Japans dorp herdenkt Nederlandse slachtoffers

De Wereldomroep. Door Sigrid Deters 22-04-2005

Tijdens de Tweede Wereldoorlog stierven 871 Nederlandse krijgsgevangenen in werkkampen in Japan, onder andere in het mijnwerkersdorp Mizumaki. Toen veertig jaar later de Nederlandse ex-krijgsgevangene Dolf Winkler terugkeerde naar het dorp, bleek het verleden er te zijn vergeten. Daar bracht hij verandering in.

“Hier hoor je meer van!”, roept ex-krijgsgevangene Dolf Winkler als hij tijdens zijn eerste bezoek aan Mizumaki in 1985 op een zeer vervallen en overwoekerd monument stuit. Het monument was opgericht vlak na de capitulatie van Japan in augustus 1945 ter nagedachtenis aan de krijgsgevangenen die er in de mijnen waren gestorven. Sindsdien had blijkbaar niemand er meer naar omgekeken.

Glashelder

Dat het dorp zo slecht met zijn verleden omgaat, kan Winkler niet verkroppen. Want zijn herinneringen aan het kampleven zijn nog glashelder. Winkler: “Het leven in het kamp was vreselijk. Er was een tekort aan alles: voedsel, dekens, medicijnen. We werden vaak mishandeld. Maar het ergste vond ik het werken in de mijn, diep onder de grond in het pikkedonker. Na een tijdje verlies je het besef van dag en nacht. Bovendien was er niet genoeg materiaal om de gangen te stutten. Ieder moment kon er iets instorten.”

Eén keer heeft hij dat meegemaakt. “Drie dagen lang bracht ik door in een alles verstikkende duisternis.” De nu 88-jarige is even stil. “Het was angstig, alsmaar angstig. Ik heb het er nog moeilijk mee als ik erover vertel.”

Trauma

Na zijn pensioen eind jaren zeventig begint het oorlogsverleden hem pas echt parten te spelen. Winkler krijgt last van nachtmerries en angstaanvallen en komt onder behandeling van psychiater Bastiaans te staan, een specialist op het gebied van oorlogstrauma’s. Winkler: “Hij raadde me aan iets te gaan doen met mijn herinneringen. Dus ben ik alle plekken afgereisd waar ik tijdens de oorlog heb gezeten: in Indonesië, in Thailand. Alleen Japan durfde ik niet aan. Dat was het land van de Jappen. Maar in 1985 was ik er klaar voor en ben ik samen met mijn vrouw in het vliegtuig gestapt. Ik wist toen niet dat de reis zoveel zou gaan betekenen.”

 

10805993Actie

Daarop besluit een dorpsbewoner zelf in actie te komen.
De 72-jarige Hiroshi Kurokawa hoort via het lokale nieuws van het bezoek van Dolf Winkler en is direct geraakt. “Ik wist wel dat er een krijgsgevangenenkamp was geweest in Mizumaki, maar ik had er nooit bij stilgestaan dat het zoveel leed had veroorzaakt. Ik zag aan zijn ogen dat Winkler het er nog altijd erg moeilijk mee had. Daarom vond ik dat hij recht had op het eerherstel waarom hij vroeg.”

 

Dankzij de inspanningen van Kurokawa komt de gemeente Mizumaki een half jaar later toch over de brug met geld waarmee het monument wordt opgeknapt. Kurokawa organiseert een herdenkingsbijeenkomst en nodigt Dolf Winkler daarvoor uit. “Ik vond dat deze herdenkingsbijeenkomst het minste was wat we voor hem konden doen. Ik had toen nooit kunnen bevroeden dat het zo’n lange staart zou krijgen.”

Staart

Want het blijft niet bij deze ene herdenkingsbijeenkomst. Dolf Winkler start in Nederland de Stichting Ex-krijgsgevangenen en Nabestaanden Japan(EKNJ). De voornaamste bezigheid van de stichting is het organiseren van verzoeningsreizen naar Japan en het bijwonen van herdenkingsbijeenkomsten bij het kruismonument in Mizumaki. Winkler wil een vriendschapsband smeden tussen ex-krijgsgevangenen en Japanners. Want alleen op die manier kunnen zij van hun oorlogstrauma afkomen, meent Winkler: “Tijdens mijn bezoek aan Mizumaki ontmoette ik zoveel vriendelijke en hulpvaardige Japanners. Dankzij hen kwam ik eindelijk van mijn haatgevoelens af. Dat is zo’n bevrijding! Met de gezamenlijke herdenkingsbijeenkomsten bij het monument wilde ik andere ex-krijgsgevangenen dezelfde ervaring meegeven.”

Dan wordt hij enthousiast en gaat op het puntje van zijn stoel zitten. “Ruim driehonderd andere ex-krijgsgevangenen heb ik meegenomen naar Japan. En allemaal kwamen ze genezen terug!”

Hiroshi Kurokawa, die altijd nauw betrokken is gebleven bij de herdenkingsbijeenkomsten, onderstreept de effecten van de verzoeningsreizen. “In het begin waren de herdenkingsbijeenkomsten erg zwaar. De Nederlanders koesterden een diepe haat jegens Japanners en wantrouwden ons. Maar door de jaren heen werd de sfeer steeds meer ontspannen.” Wat hem nog meer verheugt, is dat de dorpelingen zich verbonden gingen voelen met het jaarlijksebezoek uit Nederland. “De laatste jaren zijn de herdenkingsbijeenkomsten vooral een plezierige gebeurtenis. Het verleden heeft hier een plek gekregen, zodat we allemaal op vriendschappelijke voet verder kunnen”, zegt Kurokawa erover.

Verhollandst

Twintig jaar lang staan inwoners van Mizumaki en voormalige Nederlandse krijgsgevangenen zij aan zij tijdens de herdenkingen. Ondertussen wordt het monument onder het toeziend oog van Dolf Winkler verder opgeknapt en uitgebreid, zodat het een heus Nederlands monument wordt. Tegenwoordig staan alle 871 namen van Nederlanders die tijdens de oorlog in krijgsgevangenschap in Japan waren omgekomen op het monument vermeld.

Maar ook op andere manieren wordt de vriendschapsband aangehaald en onderstreept. Sinds 1995 loopt een uitwisselingsprogramma tussen schoolkinderen uit Mizumaki en Emmeloord, de woonplaats van Winkler, met als doel meer begrip voor elkaar te krijgen. Bij de ingang van de nieuwe bibliotheek staat een replica op ware grootte van de poldertoren in Emmeloord en in de bibliotheek is een ‘Hollandse Hoek’ aangelegd. Daar staan allerlei boeken over Nederland en over het Japanse oorlogsverleden, in het bijzonder de (krijgsgevangenen-) kampen waarin Nederlanders zaten. Aan de andere kant van De Hollandse Hoek worden in een vitrinekast diverse memorabilia van de herdenkingsbijeenkomsten zorgvuldig bewaard. Krantenartikelen, foto’s en geschenken vertellen in het kort de historie van het kruismonument.

Nederland-Japan

 

Blijvende herinnering

Toch is er nu een einde gekomen aan de gemeenschappelijke herdenkingsbijeenkomsten. De voormalige krijgsgevangenen die nog in leven zijn, zijn te oud om de lange reis naar Japan te kunnen maken. Om die reden wordt de stichting EKNJ op zaterdag 23 april 2005 opgeheven. “Het is mooi geweest”, zegt Dolf Winkler, al klinkt het niet erg overtuigend. “Het doet natuurlijk pijn mijn levenswerk achter te laten, maar ik heb het volste vertrouwen dat de geschiedenis zich niet zal herhalen.”

Kurokawa meent dat het verleden voorlopig een centrale rol zal spelen in het dagelijks leven in Mizumaki. “We hebben Dolf Winkler beloofd door te gaan met de herdenkingen. Daarbij zal ook steeds de Nederlandse ambassadeur aanwezig zal zijn.”

Bovendien leren alle kinderen uit Mizumaki op school over de geschiedenis van het monument: over de krijgsgevangenkampen, het eerste bezoek van Dolf Winkler, het verwaarloosde monument en de herdenkingsbijeenkomsten. En de daaruit voortvloeiende vriendschapsband tussen Mizumaki en Nederland. Het monument is geadopteerd door de scholen in Mizumaki. In toerbeurten gaan schoolgroepen naar het monument toe om stil te staan bij het verleden en om het schoon te maken. “Het monument is het symbool geworden van de vriendschapsband tussen Nederland en Mizumaki”, meent Kurokawa. “Die zullen we met zorg onderhouden